Volledig scherm
© anp

Geld, schuld en banken

GASTOPINIEGASTOPINIE - Het huidige financiële systeem is niet perfect. Op banken is terechte kritiek te leveren. Maar die kritiek mag nooit gebaseerd zijn op feitelijke flauwekul. Wetenschappers verliezen dan hun moreel gezag.

Het zijn verwarrende tijden. Wie of wat kunnen we nog geloven? 'Fake news' duikt overal op. Het werd dankzij Donald Trump een gevleugelde term. Hij beticht hem onwelgevallige kranten en andere media ervan nepnieuws te brengen en leugens te verspreiden. Maar hij is zelf in zijn eerste honderd dagen als Amerikaans president al meer dan tweehonderd keer betrapt op het verkondigen van feitelijke onjuistheden en onzin. Aan wetenschappelijke kennis en objectiviteit heeft Trump een broertje dood. Zo beweerde hij ooit doodleuk dat bepaalde vaccinaties bij kinderen autisme veroorzaken.

Verontrustend dus dat iemand met dit soort en andere waanbeelden de machtigste man op aarde is. En geen wonder dat wetenschappers en anderen zich op 22 april verenigden en in steden over de hele wereld meeliepen in de zogenaamde March for Science om te protesteren tegen de aanval op de wetenschap die lijkt te zijn ingezet door de nieuwe Amerikaanse regering en haar voorliefde voor 'alternatieve feiten'.

Toch gaan ook wetenschappers en universiteiten zelf niet geheel vrijuit. ,,Ik ben niet van de objectiviteit", zei hoogleraar 'gender studies' Gloria Wekker vorig jaar letterlijk in een interview met Vrij Nederland toen haar gevraagd werd of ze als wetenschapper wel objectief was. 'Wetenschap' en activisme gaan bij haar hand in hand, stelde zij. Ik vrees dat ze niet de enige is.

Schuldbekentenis

Wat heeft dit alles met geld en banken te maken? Veel. Ook over banken, kredietverlening en geldschepping doen talloze onzinverhalen de ronde. Om de kern even heel kort samen te vatten: banken scheppen geld wanneer ze een krediet verstrekken. Aan de bezittingenkant van de balans noteert de bank de vordering op de klant, en aan de andere verschijnt een schuldbekentenis van de bank. Dit is het girale tegoed dat de leningnemer nu heeft en dat hij kan gebruiken om datgene te betalen waarvoor de lening was aangegaan. Zo gaat het banktegoed over van de kredietnemer op bijvoorbeeld de autodealer. Die betaalt er weer zijn medewerkers mee en zo gaat het girale geld circuleren in de economie. Het verdwijnt weer uit circulatie wanneer iemand er een lening bij een bank mee aflost. Zo werkt dus geldschepping door wederzijdse schuldaanvaarding. De kracht van dit systeem is dat de geldhoeveelheid niet wordt vastgesteld door een centrale overheid maar wordt bepaald door de markt en omvang van economische activiteit.

Hierbij is dus nadrukkelijk aangetekend dat het geld dat zo in omloop komt, geen bezit is voor de bank zelf, maar een schuld is van de bank.

Ons Geld

Helaas wordt deze realiteit vaak over het hoofd gezien of niet begrepen. 'Private banken hebben een jaloersmakende positie binnen het monetaire stelsel. Waar anderen moeten werken of lenen om aan geld te komen, kunnen deze banken zelf geld creëren door het eenvoudigweg in de eigen administratie bij te schrijven', was te lezen op de website van Stichting Ons Geld. Dit is een organisatie die wil dat alleen de overheid geld in omloop kan brengen en dat banken hierbij geen rol meer spelen. Op zich is dat best een stelling die je kunt verdedigen en die nadere analyse verdient. Maar graag wel op basis van een juiste weergave van de huidige situatie. Bovenstaand citaat is volstrekte onzin. Het geld dat banken creëren tijdens het proces van kredietverlening wordt bijgeschreven op de rekening van de kredietaanvrager, niet op die van de bank zelf.

Ook bij de Stichting Ons Geld wordt vanuit doorgeschoten activisme de objectiviteit uit het oog verloren. En ook hier speelt een wetenschappelijk instituut zelf een dubieuze rol want één van de bestuursleden van de stichting is bezig met een promotieonderzoek naar monetaire stelsels aan de Technische Universiteit Delft. Een auteur van een wetenschappelijk proefschrift slingert notabene waar het zijn eigen studiegebied betreft, complete nonsens de wereld in. Een zogenaamd wetenschapper die wegens zijn activistische agenda de objectiviteit volledig uit het oog verliest.

Dit alles neemt natuurlijk niet weg dat ook wetenschappers best activistisch mogen zijn. Het aankaarten van misstanden behoort zeker bij hun taak. Hoogleraar Ewald Engelen zei ooit dat universiteiten 'waarheidssprekers' moeten afleveren die onverbiddelijke en nietsontziende kritiek uiten op de status quo. Hoewel ik het in veel met Engelen oneens ben, deel ik wel het uitgangspunt. Het huidige financiële systeem is niet perfect. Alternatieven of aanpassingen kritisch bestuderen is uiteraard een taak voor de (economische) wetenschap.

Moreel gezag

Ook op banken is terechte kritiek te leveren. Maar die kritiek mag nooit gebaseerd zijn op feitelijke flauwekul en incorrecte interpretaties van die status quo. Alternatieven propageren op basis van een foute weergave en analyse van de huidige situatie zal geen verbeteringen geven. Integendeel. Als ze serieus willen worden genomen, dan doen ook wetenschappers er goed aan zich dat te blijven realiseren. Doen ze dat niet, dan verliezen ook zij hun moreel gezag en weten we echt niet meer wie wel of niet te geloven.

Ewoud Jansen is econoom, docent aan Fontys Hogescholen bij de opleiding International Business & Management Studies en auteur van het boek 'Geld, Schuld & Banken' dat onlangs verscheen bij uitgeverij Van Brug.

Opinie