Tip Rieu over ‘nazi-lied’ valt
slecht bij oorlogsslachtoffers

VIDEOAls het aan André Rieu ligt, zingen gemeenteraadsleden bij elke vergadering uit volle borst het Duitse strijdlied ‘Alte Kameraden’. Zeer pijnlijk en ongepast, zeggen critici, omdat het ook werd gebruikt als executielied in concentratiekampen.

Het was een goedbedoeld advies. Begin elke gemeenteraadsvergadering met het zingen van ‘Alte Kameraden’. Ouwe jongens krentenbrood’, maar dan op z’n Duits. Dat vergroot het saamhorigheidsgevoel, opperde vioolvirtuoos André Rieu onlangs op het jaarcongres van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG).

Rieu wist niet dat deze vrolijke militaire mars, die al jaren tot zijn concertrepertoire hoort, symbool staat voor de gruweldaden van de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog.

De stichting Vriendenkring Neuengamme is geschokt. ,,Ik denk dat het onwetendheid is van meneer Rieu ’’, zegt voorzitter Martine Letterie. ,,Het is goed dat hij op de hoogte wordt gebracht van de geschiedenis van dit lied.’’

Volledig scherm
André Rieu tijdens zijn concert op het Vrijthof in Maastricht. © ANP

Opgehangen

Bijna dagelijks hoorden de gevangenen in concentratiekamp Neuengamme het kamporkest dit zo gehate lied spelen. Als ze ’s ochtends vertrokken om te werken in de buitencommando’s, en ’s avonds meer dood dan levend terugkeerden. Als ‘welkomstlied’ bij de aankomst van nieuwe gevangenen. En als ze moesten toekijken hoe medegevangenen werden opgehangen.

Volledig scherm
Executie in concentratiekamp Neuengamme, terwijl het kamporkest Alte Kameraden speelt. © Stichting Vriendenkring Neuengamme

,,Het was voortdurend te horen’’, zegt Letterie. ,,Het is voor oud-gevangenen, maar ook voor hun nabestaanden, pijnlijk om het lied te horen.’’

Quote

Het is voor oud-gevangenen en nabestaan­den pijnlijk om het lied te horen

Martine Letterie

Rieu speelt ‘Alte Kameraden’ al jaren tijdens zijn befaamde concerten. En elke keer gaan de bezoekers er op los. En daar ging het hem om tijdens dat VNG-congres - hetzelfde congres overigens waar schrijver Tommy Wieringa de tongen losmaakte met een grap over de aanslag op de Telegraaf.

Rieu vertelde de zaal dat muziek werkt als een ‘knuffelhormoon’. ,,Mensen gaan tijdens een concert van elkaar houden. Dat is zo leuk om te zien.’’

Goed idee dus ook voor gemeenteraden om zo vergaderingen te beginnen. Met welk lied ? ,,Alte Kameraden’’, zegt Rieu, waarna hij het vrolijke deuntje inzet en de zaal enthousiast meeklapt. De mars uit 1889, gecomponeerd door soldaat Carl Teike, gaat namelijk over kameraadschap in het leger en de gezamenlijke strijd.

Een goed idee, vond ook GroenLinks-fractievoorzitter Karin Rienstra in de gemeente Huizen. Zij vroeg het college gehoor te geven aan deze ‘belangrijke tip voor sfeer en succes’. Het college heeft dat inmiddels afgewimpeld. ,,Heel verstandig, want het is zeer ongepast om dit lied te zingen’’, zegt Letterie.

Volledig scherm
André Rieu tijdens het jaarcongres van de VNG © Vereniging Nederlandse Gemeenten

Ruhm und Ehr

Oud-SS’ers noemen elkaar ‘alte Kameraden’. De tekst rept over ‘Ruhm und Ehr’ (roem en eer), wat terugkwam in de leus van de SS en ook tegenwoordig gescandeerd wordt door neonazi’s. Letterie: ,,In Duitsland weet iedereen dat ‘Alte Kameraden’ verwijst naar de harde kern van de nazi’s. Daar wordt dit lied ook niet gebruikt.’’

Rieu was niet op de hoogte van deze zwarte geschiedenis van het lied. Hij heeft er begrip voor dat het sommigen tegen de borst stuit. ,,Maar het is allerminst een reden om het nu nooit meer te spelen’’, zegt zijn zoon en manager Pierre Rieu.

,,Dan kun je heel veel muziek bekritiseren en kunnen we ook het Duitse volkslied nooit meer spelen. Als iemand begripvol is naar Holocaust-overlevenden zijn wij dat, gezien onze eigen familiegeschiedenis.’’

Quote

Dan kunnen we ook nooit meer het Duitse volkslied spelen

Pierre Rieu

De joodse familie van de vrouw van André Rieu moest in de oorlog onderduiken en zijn schoonmoeder was een verzetsheld. Rieu gaat dan ook uit van de oorspronkelijke context van het lied.

,,De componist heeft het nooit bedoeld als nazi-lied. Als we het Horst Wessel-lied van de SS spelen, zou ik zeggen: denk eens na. Maar ‘Alte Kameraden’ is bedoeld als mooie muziek. Het is nooit bedoeld om mensen te kwetsen.

Overigens gaat niet alleen Rieu voorbij aan de donkere kant van dit lied. Zelfs de Marinierskapel en de Kapel van de Koninklijke Luchtmacht blijken het te spelen. En de Duitse zanger Heino maakte er een eigen versie van.

Volledig scherm
Ook de Marinierskapel speelde Alte Kameraden © AD

Defensie zegt niet op de hoogte te zijn geweest dat 'Alte Kameraden 'in de Tweede Wereldoorlog op deze wijze werd gebruikt. De Luchtmachtkapel speelt het al jaren niet meer, zegt een woordvoerder.

,,Wij maken onderscheid tussen muziekstukken die gemaakt zijn vóór de Tweede Wereldoorlog en die gemaakt zijn om het nazisme te verheerlijken.'' 'Alte Kameraden' valt onder dat eerste, en het wordt daarom internationaal door verschillende kapellen gespeeld. ,,Als de gelegenheid er naar is, spelen we het stuk, waarbij de historische context natuurlijk een rol speelt.''

Volledig scherm
Wim Aloserij (94), de inmiddels overleden oud-gevangene van Neuengamme, vertelt in het boek 'De laatste getuige' van Frank Krake (rechts) hoe het gehate lied werd gespeeld terwijl hij moest toekijken hoe twee Russische gevangenen werden opgehangen. © Rob Voss