Volledig scherm
Clemens Cornielje © Paul Rapp

Clemens Cornielje: De dood steeds te slim af en ‘lopend de deur uit!’

Ruim dertien jaar was hij ’s konings bestuurder in Gelderland. Nu vertrekt hij. Nu pas, dankzij nieuwe medicijnen en behandelingen. Hij kwam lopend en gaat ook te voet, maar achter een rollator.

Het is zijn geluk dat hij vlak bij het ziekenhuis woont en meteen ging, want als hij er later was binnengekomen, was hij er niet meer geweest. Hij overwon longkanker, nierkanker en een hersentumor. Maar zo ziek als afgelopen zomer was Clemens Cornielje nog nooit. Vlak voor het einde van zijn ambtsperiode leek een hersenvliesontsteking hem alsnog fataal te worden. 

Volledig scherm
Clemens Cornielje © Paul Rapp

Een half jaar later schuifelt  Cornielje voorzichtig achter zijn rollator naar de stoel in het provinciehuis en gaat hij zitten. Met gevoel voor humor stelt hij eerst even vast dat er vier mannen om hem heen staan die hem weer overeind kunnen helpen.

Hij is bezig aan zijn laatste weken als commissaris van de Koning in Gelderland. Zijn gestel heeft klap op klap gehad. Maar hij gaat waarmaken wat hij zich heeft voorgenomen: rechtop vertrekken door de voordeur. ,,Ik ga dit pand lopend verlaten!”

Een gesprek met de vertrekkend commissaris. Over zijn gezondheid, zijn imago, zijn prestaties en zijn toekomst.

Degelijk, maar saai. Dat is het beeld van hem. Zo’n imago, zegt hij, is de consequentie van onafhankelijk zijn en boven de partijen blijven staan. 

Een commissaris met negen levens
Bijna veertien jaar is Clemens Cornielje commissaris van de Koning in Gelderland geweest. Langer dan welke collega ook. En dat mag een wonder heten. Want sinds 2010 heeft Cornielje kanker.

In 2012 gaven de behandelend artsen hem op en bereidde men zich in het provinciehuis al voor op de uitvaart. Maar experimentele medicijnen sleepten Cornielje erdoorheen. Niet één keer, meerdere keren scheerde hij langs de afgrond om nu, tegen alle verwachtingen in,  als actief bestuurder afscheid te nemen.

U bent de langstzittende commissaris van de Koning. Daar zag het lange tijd niet naar uit. Er waren maar weinig mensen die nog een cent gaven voor uw kansen.
,,Ik heb pech gehad dat ik longkanker kreeg. Maar ik heb veel geluk gehad, dat er behandelmethoden kwamen die eerder nog niet bekend waren. In 2012 was het eigenlijk afgelopen met me. Dat is mij ook zo gezegd. Maar ik kreeg een nieuw medicijn en dat hielp me toch dat jaar door.  

,,In 2017 werd een hersentumor ontdekt  en opnieuw waren er nieuwe behandelmethoden. De MRI-scan wijst nu uit dat ze niks meer kunnen vinden. Ik heb geen tumoren meer. Dat is fantastisch.’’

Dus eigenlijk gaat het nu weer goed?
,,Ik moet twee keer per dag medicijnen slikken. Het is eigenlijk een chronische ziekte geworden. Ze weten natuurlijk niet hoelang die medicijnen hun werk blijven doen. Je leeft in een onzekere tijd. Maar je wilt leven, hè? De mensen gaven geen cent meer voor mijn kansen, maar ik wilde graag door.’’

Afgelopen zomer kreeg u hersenvliesontsteking.  Dacht u toen ook dat u in functie afscheid kon nemen? Of was u daar niet meer mee bezig?
,,Het ging zo snel. Zaterdagmiddag werd ik ziek. ’s Avonds werd ik opgenomen in het ziekenhuis en daar zeiden ze dat als ik na het weekend was gekomen, ik er niet meer was geweest. Gelukkig wonen we tegenover het ziekenhuis. Dat is de beste beslissing die we ooit hebben genomen: bij het ziekenhuis gaan wonen. Ik ben zo ziek geweest. Nóóit was ik zo ziek geweest. En ik heb toch veel gehad. Longkanker, nierkanker, leverkanker, hersentumor. Maar dit was ziek zijn. Dat je helemaal niks meer kunt.’’

Waarom wilde u überhaupt nog terugkomen? Er zijn genoeg mensen die in uw positie lekker thuis waren gebleven
,,Ja, maar ik dacht meteen: ik moet lopend dit pand verlaten! Ik ben lopend binnengekomen, op een feestelijke gelegenheid in 2005, en ik ga lopend weg. Dat is nog steeds de ambitie. Desnoods achter een rollator.’’

Is er nog een kans dat het zonder rollator lukt?
,,Nee, dat gaat niet lukken.’’

Heeft u nooit het gevoel gehad: ik geef het op?
,,Nee. Nooit. Ik ben wel heel ziek geweest, maar als je die fase door bent, keert toch de wil om te werken terug.’’

Heeft dit ambt ook houvast gegeven in die moeilijke ziektetijd?
,Misschien wel. Toen ik in 2010 de eerste bestralingen en chemo kreeg, bleef ik de stukken van de provincie lezen. Ik heb altijd álle stukken gelezen. Hoe ziek ik ook was.’’

Wat een ander mens niet voor zijn plezier doet!
,,Ja, maar ik dacht: ik kom terug. En dan moet ik bij zijn. Dat heb ik ook gedaan toen de ziekte terugkeerde in 2017.’’

Ook afgelopen zomer nog?
,,Nee, toen was ik zo ziek, dat ik daar niet meer toe in staat was. Ik had de energie niet. Maar toen ik de energie weer had, was dat het eerste wat ik weer oppakte.’’

Wordt u er weemoedig van? U bent als het ware opgestaan uit de dood en gaat nu lopend op weg naar de uitgang van het provinciehuis?
,,Nee, daar word ik niet weemoedig van. Ik ben heel erg dankbaar dat deze gewone jongen uit Lobith  dit zolang heeft mogen doen.’’

Een pleidooi voor saaiheid
Betrouwbaar? Ja. Degelijk? Zeker! Maar spannend? Nee. De bestuursperiode van Clemens Cornielje is niet de spannendste periode in de Gelderse geschiedenis.  Dat was ook de bedoeling bij zijn aanstelling.

Begin deze eeuw rommelde het veelvuldig in het provinciehuis. Gedeputeerde Wim Scheerder moest aftreden, omdat hij steekpenningen zou hebben aangenomen.  Er volgde een rechtszaak. In de nasleep gaven partijen elkaar de schuld en raakten de verhoudingen verziekt. Er was behoefte aan rust en daarmee was Cornielje de ideale kandidaat.  Een man die liever op de achtergrond blijft. Een man met een onkreukbaar, maar saai imago. 

U bent bijna veertien jaar commissaris geweest. Een leven lang politicus. U hebt een saai imago, gaat altijd keurig gekleed en bent wars van populisme. Als u dat hoort, bent u daar dan trots op?
,,Dat je een saai imago hebt, zeg je niet van jezelf. Men heeft weleens tegen mij gezegd, dat ik wat meer naar buiten mag treden. Maar dan word je zelf onderwerp van politiek debat. In theorie is het leuk, als je meer op de voorgrond treedt. Maar als je onafhankelijk wilt zijn en boven de partijen verheven wil blijven, is het misschien wat saaier. Ik ben liever een verbinder dan een populair persoon, die dingen zegt die mensen willen horen.’’

U bent geen voorstander van populistische politiek.
,,Ik ben wars van populisme. Je moet niet zeggen wat de mensen willen horen, je moet uitdragen waar je zelf voor staat. Je moet zélf kiezen. Daar is de politiek voor.’’

Het populisme heeft vat gekregen op alle partijen. Ook op uw eigen VVD.
,,De vraag is hoelang dat standhoudt. Als mensen alleen maar gelijk krijgen, worden ze toch ontevreden. Kijk maar naar de Gele Hesjes in Parijs. President Macron geeft daar toe aan de demonstranten. Maar je kunt het niet iedereen naar de zin maken. Je maakt keuzes en dat doe je vanuit je eigen overtuigingen.’’

Volledig scherm
© Paul Rapp

Houden politici de mensen te veel voor de gek? 
,,Ik niet. Ik hou de mensen niet voor de gek. Je moet zorgvuldig zijn. En ik probeer dat te doen. En als je dat bent, word je snel saai genoemd.’’

Dat klinkt als een pleidooi voor meer saaiheid in de politiek.
,,Nou ja. Als ik tijdens iedere bijeenkomst voor nieuws moet zorgen, ben ik minder saai. Maar is dat dan het doel?’’

Heeft u nooit gedacht: ik laat me eens gaan?
,,Natuurlijk. Maar dan bijt je toch je tong af. Het past ook bij mijn persoon om dat niet te doen.’’

De stand van Gelderland
Cornielje is in zijn bestuursperiode voorzitter geweest van drie verschillende colleges van Gedeputeerde Staten. Het is, ondanks de mondiale economische crisis, in zijn tijd voor Gelderland een periode van voorspoed geweest. Vooral dankzij de Nuongelden.

Cornielje treedt weinig op de voorgrond. Hij grijpt in tijdens een bestuurscrisis in de gemeente Maasdriel en hij valt op met benoemingen van bestuurders die eerder in diskrediet raakten. Zo stelt hij onder meer Harry de Vries en  Peter Rehwinkel aan als burgemeester. Beiden waren in opspraak geraakt, maar krijgen dankzij hem een tweede kans. Ook wilde hij de in diskrediet geraakte Loek Hermans aanstellen in Zutphen.  

Als u terugkijkt, waar bent u dan het meest trots op?
,,De manier waarop we hier met elkaar omgaan, is fantastisch. Er wordt hier heel goed samengewerkt. Op de inhoud hebben we ook veel bereikt. Maar dat zijn politieke keuzes geweest. Daar ben ik niet verantwoordelijk voor.’’

Maar waar denkt u allereerst aan? Wat blijft er hangen?
,,Dat vind ik lastig. Want dan eigen ik me een succes toe. Ik ga niet over het coalitieakkoord. Wat men daarin heeft besloten, is een politieke keuze. Ik ben wel medeverantwoordelijk voor de uitvoering, maar hoeveel geld er in wegen of in natuur werd gestopt, daar ging ik niet over.’’

Quote

De commissa­ris is een man zonder macht,
maar wel een man met een machtig mooie functie

Zo lijkt het of een commissaris van de Koning helemaal geen macht heeft.
,,Dat is ook zo. Dat ís ook zo!’’

We zitten hier bij een machteloos persoon?
,,Ik moet het van mijn gezag hebben. Ik moet overtuigen. Verbindingen maken. Dat was ook de makke van Dries van Agt. Die was premier geweest. Toen had hij macht. Vervolgens werd hij commissaris van de Koningin in Brabant, maar had hij niks te vertellen. Hij zei: ‘een commissaris is een deerniswekkende figuur’. De macht ligt bij de politiek.’’

In Maasdriel heeft u…
,,Een keer een donderspeech gehouden. Omdat ik niet de macht had, de instrumenten had, om in te grijpen. Terwijl ik moreel vond dat er een veilige plek moest zijn voor medewerkers om tegenspel te bieden.’’

Dat is toch ook macht?
,,Ik denk dat het meer met gezag te maken heeft. Als de commissaris je uitnodigt, kom je.’’

Als mensen u in de Gelderse dorpen aan zien komen rijden met een glimmend gepoetste dienstauto, vlaggetjes erop, dan denken ze: hier komt een machtig man aanrijden. Dat is gewoon een misverstand!?
,,Ja. Het is een man zonder macht, maar wel een man met een machtig mooie functie.’’

Uw benoemingen vielen op. U wordt de man van de tweede kansen genoemd. Bestuurders die elders in de fout gingen, kregen via u weer werk.
,,Ik heb ze eens nageteld. Het is een handjevol. Dus dat valt op tweehonderd benoemingen wel mee. Als mensen fouten maken, staan daar consequenties tegenover. Maar soms moet je ook iemand een tweede kans geven. Dat gold ook voor bijvoorbeeld Harry de Vries en Peter Rehwinkel.

U hecht ook zeer aan integriteit. Kritische stemmen zeggen dus:  u beloont de niet-integeren.
,,Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen. Iedereen maakt fouten. Ook jullie. En jullie mogen toch ook blijven schrijven. Ik zeg er bij dit soort benoemingen wel bij: dit was eens, maar nooit meer.’’

U bent trots op Gelderland. Zijn er ook provincies waarvan u zegt: daar doen ze het nog beter?
,,Dat is bijna niet voor te stellen.’’

In Gelderland wordt nu gediscussieerd over de komst van IMEC, een onderzoeksinstituut dat geld vraagt om te komen. Het is geen gelopen race. Er wordt al zeventien jaar gesproken over een outletcentrum in Gelderland. De A15 is nog steeds niet doorgetrokken. Ontbreekt het aan daadkracht?
,,De daadkracht ontbreekt niet. Sommige dingen duren gewoon lang. De A15 is mij een doorn in het oog. In 2006 tekende ik voor versnelling van de aanleg, zodat ik er in 2015 over zou kunnen rijden. De schop gaat nu dan de grond in.’’

Gaat die doortrekking echt door?
,,Ja. Die weg komt. Die komt er!’’

Is Gelderland wel voldoende een eenheid om daadkrachtig te zijn? Gunnen Arnhem en Nijmegen elkaar alles voor de volle honderd procent?
,,Alsof dat in andere provincies beter is. Neem Brabant. Alsof Den Bosch en Eindhoven elkaar alles gunnen?! Wij hebben hier geprobeerd met de vier grote steden, Apeldoorn, Ede, Arnhem en Nijmegen, afspraken te maken. Maar dan zie je dat die vier steden een totaal verschillend profiel hebben. Maar dat is ook weer een kracht.’’

Toch nogmaals de vraag: gunnen ze elkaar genoeg?
,,Je zou elkaar meer moeten gunnen. Vaak gaat het goed. Kijk naar het project 025, waarin Arnhem en Nijmegen cultureel samen optrekken. Je moet, als de overheid om plannen vraagt, niet inzetten op iets in Nijmegen als het er in Arnhem al is. En dat over en weer.’’

Maar je ziet toch dat beide steden popcentra hebben die dezelfde dingen proberen te doen?
,,Precies. En mijn advies zou zijn: gun elkaar wat. In de regio wonen 400.000 mensen. Dan kun je een vuist maken. Dus dat zou meer mogen gebeuren.’’

Geen orakel, zoals Wiegel was
Het zal wennen zijn: een Gelderland zonder Cornielje. Voor de medewerkers, maar ook voor hemzelf. De man die ondanks de zwaarste gezondheidsklachten telkens terugkeerde in zijn functie, moet nu afscheid nemen.

U wilt dit werk zo graag doen, dat u er alles voor overhad om nog een keer terug te keren. Kunt u wel zonder dit werk?
,,Het antwoord is: ja. Het is de mooiste baan in het openbaar bestuur. Dat meen ik echt. Dat is niet een frase.

,,Maar nu komt het moment natuurlijk dichterbij. Dat is niet rationeel, dat is emotioneel. Dadelijk is het moment dat iemand anders commissaris gaat heten in dit huis. Dat is raar. Als nu iemand commissaris zegt, kijk ik om. En dat is dadelijk afgelopen. Daar moet je aan wennen. Maar weet je: je zit op een geleende stoel. Ik heb dit ruim dertien jaar mogen doen en straks is het weer een ander. Het is heel mooi, dat ik dit heb mogen doen.’’

Wat gaat u nu doen?
,,Dat is de vraag. Ik wilde naar de Eerste Kamer, maar dat zat er niet in. Ik moet kijken hoe ik er fysiek voor sta. Ik heb eerder gezegd dat ik geen kroonbenoemde functie meer ambieer. Ik ga niet voor een burgemeesterschap. Ik ben 60. Maar ik wil wel een zinvolle tijdsbesteding hebben. Mijn vader is altijd actief gebleven. Afgelopen jaar is hij overleden op 93-jarige leeftijd. Ik ben net als hij.’’

Zal het ook wennen zijn zonder dienstauto en de mensen om u heen?
,,De mensen zal ik zeker missen. Ik werk met fantastische mensen, die me van alles uit handen nemen. Ik leer iedere dag van ze. Die dienstauto is heel fijn, heel praktisch, maar daar hecht ik niet erg aan.’’

Er zijn mensen die de deur dichttrekken en nooit meer komen. Zien ze u hier nog?
,,Ik ga niemand voor de voeten lopen. Dus als ik dat zou doen, moeten ze me tegenhouden bij de deur. Dat is dan mijn laatste dienstopdracht.’’

U wordt dus geen orakel van Arnhem, zoals uw voorganger Hans Wiegel ooit orakel in Friesland was?
,,Nee, absoluut niet. Ik bijt liever mijn tong af dan kritiek te uiten op de nieuwe mensen.’’

Paspoort
- Clemens Gerard Antoon Cornielje is op 10 juni 1958 geboren in Lobith. Zijn vader Jozef Cornielje is dan burgemeester van de inmiddels opgeheven gemeente Angerlo. 

- Cornielje doorloopt de havo in Zevenaar en volgt de opleiding voor leraar biologie en wiskunde in Nijmegen. Hij sluit zich aan bij de JOVD, de jongerenorganisatie van de VVD. In 1983 wordt hij medewerker van de VVD-fractie in de Tweede Kamer. Van 1994 tot 2005 zit Cornielje zelf in de Kamer, waar hij zich ontwikkelt tot onderwijsspecialist.

- Zowel in 2002 als in 2003 is hij in de race om staatssecretaris van Onderwijs te worden, maar beide keren wordt hij gepasseerd. In augustus 2005 wordt hij benoemd tot commissaris van de Koningin in Gelderland.

- Cornielje heeft een relatie met Bertil Niehoff. Cornielje is altijd open geweest over zijn homoseksualiteit en heeft zich in het verleden ook vaak sterk gemaakt voor gelijke rechten voor homoseksuelen.