Volledig scherm
Het Bossche Huis van Bewaring aan de Sint Jorisstraat. © marc bolsius

En toen stond gevangene Sjaak ineens in huis

Bevrijding 75 jaarDEN BOSCH - In de nadagen van de oorlog liet Christiaan Arnoldus, directeur van het Huis van Bewaring in Den Bosch, zo'n zeventig politieke gevangenen vrij. Was dat op eigen initiatief of onder zware druk van het lokale verzet? De gevangenen werden tijdelijk ondergebracht bij bewoners in de binnenstad. Zo ook in het huis van de toen 20-jarige Bets Reijnen.

Vanmorgen werd Paps in alle vroegte bij de overburen geroepen. De directeur van de gevangenis zou rond 11 uur met heel veel moed 'n stel politieke gevangenen de vrijheid geven. Nou je begrijpt, alhoewel 't in stilte moest gebeuren, dat alle deuren wagenwijd openstonden en er zelfs mensen 'teleurgesteld' moesten worden om zo iemand onderdak te geven.

Volledig scherm
Bets Reijnen © Privécollectie

Bets Reijnen woont eind 1944 met haar ouders en broers en zussen op de Vughterdijk. Dat is niet ver van het Huis van Bewaring aan de Sint-Jorisstraat in de Bossche binnenstad. In de oorlogsjaren biedt die gevangenis onderdak aan kruimeldieven en echte criminelen, maar ook aan veel politieke gevangenen. Die worden er vastgezet door de beruchte Sicherheitsdienst van de Duitsers.

Bets Reijnen houdt tijdens de oorlog een uitgebreid dagboek bij. Het bovenstaande citaat dateert van 19 september 1944, ruim een maand vóórdat Den Bosch wordt bevrijd. Ze beschrijft dat een grote groep politieke gevangenen is vrijgelaten door de directeur van het Huis van Bewaring, Christiaan Arnoldus. De gevangenen worden tijdelijk ondergebracht in huizen in de buurt.

En zo komt op de Vughterdijk, wat nu inmiddels Vughterstraat heet, ene Sjaak te wonen. Hij is een student uit Tilburg, maar veel meer weet de familie Reijnen niet van hem. Hij blijft slechts negen dagen. Terwijl de familie in de buurt van Den Bosch voedsel bij elkaar sprokkelt, is Sjaak ineens verdwenen... Bets zelf schrijft er dit over:

Maar wat een teleurstelling dat, toen we thuis kwamen onze logé, waar we al zo aan gehecht waren, plotsklaps verdwenen was. De wagen uit Tilburg had 't persoonsbewijs gebracht en had hij dus niets anders te doen dan maar in te stappen. Paps en Gé hadden hem nog even gesproken. 't Huilen stond hem toch nader dan het lachen, toen hij zo onverwachts moest vertrekken!

Tekst gaat verder onder het kader.

Inkijkje

Haar kinderen besluiten in 2017 om het dagboek te publiceren. Aanvankelijk alleen voor familieleden, maar de interesse blijkt groter. Daarom verschijnt het deze maand, in het kader van de 75-jarige herdenking van de bevrijding van Den Bosch, in een grotere oplage. ,,De dagboeken geven een mooi inkijkje in het leven van een meisje op weg naar volwassenheid én het leven in die tijd", zegt zoon Kaspar van Grinsven. Er volgt een oproep in verschillende media, vooral om te achterhalen wie die bewuste Sjaak is die in het huis aan de Vughterdijk heeft gewoond. De oproep levert aanvankelijk weinig informatie op.

'Onderzoek in diverse archieven om meer te weten te komen over deze gebeurtenis heeft tot op heden niets opgeleverd. Ook in boeken over de Tweede Wereldoorlog in 's-Hertogenbosch e.o. is naar zover wij weten nog nooit aandacht besteed aan deze gebeurtenis'.

Granaatvuur

Maar dat blijkt niet helemaal waar. Het vrijlaten van de politieke gevangenen is wel degelijk bekend en beschreven. En ook nog eens door de hoofdpersonen uit die tijd zelf. Gevangenisdirecteur Arnoldus bijvoorbeeld, heeft die bewuste periode nét voor en na de bevrijding van Den Bosch uitgebreid op papier gezet. De gebeurtenis moet worden geplaatst in het decor van de onrustige tijd die na Dolle Dinsdag, 5 september 1944, is ontstaan. Ook in het Huis van Bewaring in Den Bosch is het niet bepaald overzichtelijker op geworden. Het kost Arnoldus steeds meer moeite om voldoende personeel in Den Bosch te hebben en te houden. Lang niet iedereen kan elke dag zonder hindernissen de stad bereiken. Soms is granaatvuur de oorzaak, of wordt werknemers de toegang tot de stad geweigerd door Duitsers. Arnoldus heeft alle moeite om zijn tent te runnen en het personeel gemotiveerd te houden. Er zijn zelfs medewerkers die helemaal niet meer komen opdagen, noteert Arnoldus in het verslag van die maanden in maart 1945.

Hulpbewaarder ... bleef 20 September zonder toestemming weg. Ter verantwoording geroepen deelde hij mede de belangen van vrouw en kinderen boven die van de gevangenis te hebben gesteld en te zullen blijven stellen. Hij werd toen ontslagen.

29 September: ... met alle andere administratie ambtenaren, uitgezonderd de klerk ..., weder afwezig. 2 October: 2 uur te laat in dienst. Hierover ter verantwoording geroepen, zei hij zijn meisje eerst weggebracht te hebben, omdat die zoo zenuwachtig was. Dit kon vooral ook vanwege het ongunstige voorbeeld voor het andere personeel niet langer getolereerd worden. Overleg met de betrokken afdeeling van het Departement van Justitie was niet mogelijk en daarom heb ik, dit in aanmerking nemend, hem te rekenen van 2 October wegens onvoldoend plichtsbesef en ondermijning van den goeden geest onmiddellijk ingaand ontslag verleend behoudens nadere goedkeuring en beslissing van het Departement van Justitie.

Licht gestraften

Te weinig personeel, een volle gevangenis én de oprukkende geallieerden maken het er voor Arnoldus bepaald niet makkelijker op. Begin september zitten er 325 mensen vast in het Huis van Bewaring. Onder hen zijn zo'n honderd mensen die zijn opgepakt door Duitsers. Om de zaak te kunnen behappen, wil Arnoldus het aantal terugbrengen. Hij overlegt daarover met het Openbaar Ministerie (OM). Afgesproken wordt dat er zo min mogelijk mensen bijkomen. Licht gestraften en preventief gedetineerden worden in vrijheid gesteld als het oorlogsgeweld dichterbij komt. Dichterbij betekent in dit geval als Best wordt veroverd. Een tweede groep wordt vrijgelaten als de gevangenis zélf onder vuur ligt. De ernstige misdadigers moeten zo lang mogelijk worden vastgehouden.

Arnoldus heeft dan zelf al besloten dat hij het vrijlaten van de licht gestraften gebruikt als camouflage om ook de politieke gevangenen te laten gaan. Successievelijk gebeurt dat ook in de loop van de maand. Zo ook op 19 september, de dag die Bets Reijnen in haar dagboek beschrijft. Directeur Arnoldus schrijft daarover:

Van deze rest der gevangenen werd op 18 September ontvluchting mogelijk gemaakt via het ziekenhuis voor 1 persoon, werden op 19 September en de volgende dagen op eigen initiatief en voor eigen verantwoording door den Directeur vrijgelaten en ondergebracht bij uitgezochte families 32 personen. Toen in den nacht van 28 op 29 September een granaat insloeg in de kap van het Paleis van Justitie en in het gesticht schade veroorzaakte, stelde ik op eigen verantwoording ook de laatste zuiver politieke gevangenen in vrijheid, dus bijna 4 weken voor de bevrijding van Den Bosch en wel tien personen.

Het lokale verzet heeft overigens een andere versie over de septemberdagen. In twee boeken, waarin het verzet eigen activiteiten uitvoerig vastlegde, staat een brief van Stephke, de leider van de Knok Ploeg Margriet, die ook in Den Bosch actief was. Het verzet stelt Arnoldus een ultimatum:

Gij hebt dan nog tijd tot uiterlijk Maandag 18 september 1944 om 14.00 uur. Mochten dan bovengenoemden menschen nog niet in vrijheid zijn, dan zult Gij sterven door den kogel (...)

Wie spreekt de waarheid? John van Miltenburg, oud-journalist van het Brabants Dagblad, deed onderzoek naar het verzet, ook in Den Bosch. Hij denkt dat de vrijlating op het conto van Arnoldus moet worden geschreven. ,,Die man stond voor zover bekend aan de goede kant." Of het verzet in de stad, onder leiding van Stephke, tot zo'n ultimatum in staat was, betwijfelt Van Miltenburg.

Contact

Wie het ook was, de gevangenen kwamen vrij. Ook Sjaak. De kinderen van Bets slaagden er dit jaar in te achterhalen wie toch die Sjaak was: het bleek Tilburger Jacques van de Langerijt, die later als apotheker in Oisterwijk woonde en werkte. Het dagboek over Sjaak is ook ter nagedachtenis aan Bets Reijnen. Zij overleed in mei van dit jaar. Maar met Sjaak had ze in haar leven nog dikwijls contact.

Volledig scherm
Het pand aan de Vughterdijk (nu Vughterstraat) waar Bets Reijnen woonde. © Paul Roovers
Volledig scherm
KP Margriet-leider Stephke Feyen. © Paul Roovers

In samenwerking met indebuurt Den Bosch