Volledig scherm
© Getty Images/iStockphoto

De verontrustende waarheid over aanpak drugscriminaliteit in Brabant: ‘We gaan het zo niet redden’

Hoe effectief is de gezamenlijke strijd tegen de georganiseerde drugscriminelen in Brabant? Niemand die het écht weet. De samenwerking gaat eindelijk goed, zeggen de oude rotten in het vak. Maar met de huidige middelen blijven grote successen een uitzondering.

De ècht grote mannen ziet hij niet wanneer hij zijn politiewagen door het Eindhovense stadsdeel Tongelre stuurt. Wijkagent Ronald van den Heuvel herkent wel het ‘laaghangend fruit’: de uitvoerders, loopjongens en misschien een laag daarboven. Ze wonen in de woonwagens, villa’s of rijtjeshuizen die zijn gebied zo gevarieerd maken.

,,Kijk hier maar aan de linkerkant, een witte Range Rover. Gewild bij mensen die status willen uitstralen.” De auto staat voor een kleine huurwoning met rolluiken en een camera aan de gevel. Uiterlijk vertoon, het begin van veel politieonderzoeken. ,,Na doorrechercheren blijkt het acht van de tien keer raak te zijn.” Ook meerdere leden van de familie Van W. - de goedlopende Netflix-serie Undercover draait om Janus - wonen in de buurt. Een straatje verder wijst Van den Heuvel naar een dure Mercedes. Die kreeg de 18-jarige zoon des huizes. ,,De auto staat op naam van een ander.” Zo voorkomt het gezin dat justitie of de Belastingdienst hun luxe afpakt.

De plaatsen en personen die de wijkagent aanwijst voldoen ruimschoots aan de voorwaarden om als ‘casus’ door het Regionale Informatie en Expertise Centrum (RIEC) in onderzoek te worden genomen. Onder die RIEC-vlag mogen politie, justitie, gemeenten, Belastingdienst, douane en Fiod onderling privacygevoelige gegevens van verdachten uitwisselen.

Tekst gaat verder na de podcast.

Hoe is de Brabantse onderwereld verweven met de bovenwereld? Luister naar onze podcast, waarin we een ronde maken langs ogenschijnlijk normale plaatsen, waar men druk bezig is met (de strijd tegen) ondermijnende criminaliteit. De podcast is ook te beluisteren via AppleGoogle of Spotify.

Pijnlijke keuzes

In Brabant spelen nu ongeveer tweehonderd van dit soort RIEC-dossiers. De Eindhovense wijkagenten kunnen met gemak tien van deze personen per week aandragen, zeggen enkelen van hen. Maar alleen de grootste criminelen gaan nauwkeurig onder de loep. ,,Er is niet meer capaciteit”, zegt Van den Heuvel. Nee, het frustreert hem niet. Het is al jaren zijn werkelijkheid.

Niet alleen ‘op straat’ blijft veel liggen. Ook op hoger niveau – daar waar burgemeesters, officieren van justitie en politiechefs de zwaarste dossiers bespreken – worden pijnlijke keuzes gemaakt en moeten rechercheurs toekijken hoe criminelen ongestoord hun gang kunnen blijven gaan. Er is simpelweg niet genoeg capaciteit om alle informatie en tips uit te werken.

Overvalreeksen als eind 2018 in Eindhoven en Beek en Donk slurpen capaciteit. ,,Het water loopt ons vaak over de schoenen”, zegt een ervaren rechercheur. En twee liquidaties in korte tijd zijn voldoende om binnen alle recherche-afdelingen de werkdruk op het kookpunt te krijgen. Een politiechef: ,,Die moorden zijn vaak zeer professioneel uitgevoerd. Sporen zijn amper te vinden. En als je de dader pakt, is het meestal een voetsoldaat en niet de man die aan de touwtjes trekt.”

Gezamenlijke aanpak

Volledig scherm
Politiechefs Hanneke Ekelmans en Wilbert Paulissen. © Pix4Profs/ Ramon Mangold

Over één ding zijn alle politiemensen, belastinginspecteurs en bestuurders het eens. Het heeft bijna tien jaar geduurd, maar hun samenwerking staat nu op de rit. ,,Er is decennia weinig gebeurd. De gezamenlijke aanpak is nu opgetuigd. We moeten reëel zijn, het gat blijft te groot. De Brabantse drugsindustrie groeit nog steeds”, zegt Wilbert Paulissen, politiechef Oost-Brabant. Welk doel de politietop precies nastreeft in de strijd tegen ondermijnende criminaliteit is nog niet gedefinieerd. Volgens Hanneke Ekelmans, politiechef Zeeland-West-Brabant, moet dat doel, en de manier waarop alle partijen dat samen gaan nastreven, over een jaar duidelijk zijn. Daarmee geeft ze impliciet aan dat de werkelijke aanpak na tien jaar nog niet echt van de grond is gekomen.

Frustrerend feit: die samenwerking is er eind jaren negentig al, als minister-president Kok onder grote druk van Frankrijk en de VS actie onderneemt tegen de vaderlandse drugscriminelen die hun spul over de hele wereld verkopen. Nederland wordt tot narcostaat bestempeld en economische sancties dreigen. Op 1 september 1997 zetten vier ministers met hun handtekening een uniek team aan het werk: de Unit Synthetische Drugs (USD), waarin politie, justitie, Fiod, douane, Economische Controledienst en Koninklijke Marechaussee vanuit Veldhoven de strijd aanbinden met de xtc-producenten en -verkopers.

Opgedoekt

Quote

Voor de langdurige onderzoe­ken hebben we nu te weinig tijd en te weinig mankracht

De ‘unit’ bouwt wereldwijd in rap tempo een goede reputatie op. De zware criminelen komen in beeld, beweren politiemensen uit die tijd. Ze vinden meer en meer drugslaboratoria, grondstoffen en pillen. Maar dat succes is van korte duur. Tegen de tijd dat in 2006 een evaluatie wordt opgetikt, is de USD eigenlijk al opgedoekt. Na de aanslag op de Twin Towers in 2001 is de internationale focus volledig gericht op terreurbestrijding, waardoor de druk op Nederland afneemt. Al is de echte doodsteek voor de USD het opgaan in de nationale recherche – een verkapte bezuiniging. Het team verliest zijn taak. Veel rechercheurs haken in de loop van 2004 teleurgesteld af. Het grote criminele geld wordt amper gevonden, concluderen onderzoekers in die periode nog. Sterker: er wordt niet naar gezocht. Wanneer we een Brabantse recherchebaas vragen in hoeverre het criminele geld anno 2019 bereikbaar is, luidt zijn ontluisterende antwoord: ,,Nul komma nul.” Al die jaren is geen voortgang geboekt. Ingewikkelde constructies zijn best te ontwarren en grote criminelen zijn te pakken, klinkt het op het kantoor van de Fiod. Hooggeplaatste politiemensen die we spreken beamen dat. ,,Maar voor die langdurige onderzoeken hebben we nu te weinig tijd en te weinig mankracht.”

De landsgrenzen helpen de criminele grootverdieners enorm. Niemand twijfelt eraan dat miljarden aan drugsgeld zijn beland in landen als Dubai, Turkije, Marokko en Spanje. ,,Maar de internationale samenwerking houdt op bij de Nederlands-Belgische grensovergang Hazeldonk”, zegt een financieel rechercheur cynisch.

Bewijslast

Zo kan de Nederlandse Financial Intelligence Unit (FIU) relatief eenvoudig informatie uitwisselen met z’n evenknie in Dubai, maar zijn er grote problemen met de bewijslast. In Nederland moet je aantonen dat je je vermogen legaal hebt verworven. In Dubai is het andersom. Als je bij de grens netjes je koffer met cash laat zien, heb je openheid van zaken gegeven. Kun je als Nederlands rechercheteam niet bewijzen dat het om crimineel geld gaat, dan krijg je geen hulp van justitie in de oliestaat.

Nog zo’n voorbeeld. Veel Turkse boeven vertrekken met hun geld naar het land van hun (voor)ouders. Maar verzoeken om officiële rechtshulp aan Turkije lopen geregeld uit op een frustratie, zegt een financieel rechercheur. En in Marokko ontbreekt simpelweg een deugdelijke vastgoedregistratie. ,,Daar moet de informatie nog vaak uit een kaartenbak van de dorpsoudste komen.”

Als een dossier na lang recherchewerk toch is opgebouwd, en het OM voldoende bewijs denkt te hebben om een crimineel te tackelen, doemt het volgende probleem op: de strafrechtketen zit verstopt. Het duurt gemiddeld een jaar en acht maanden voordat een rechter tijd heeft om een ondermijningszaak te behandelen. In het geval van een hoger beroep komt er nog vijf jaar bij. De wachttijd bij de rechtbank steeg jaren op rij, maar nam in 2018 voor het eerst af, met enkele dagen.

Met strafrecht alleen schiet het niet op, daar is iedereen het over eens. Daarom trekken politie en justitie in de Taskforce Brabant Zeeland nu samen op met andere ambtenaren, belastinginspecteurs en burgemeesters. Ook buiten de dossiers die tot ‘RIEC-casus’ zijn verheven, werken ze samen in de zogenoemde integrale aanpak.

Fruitbedrijven

Op de vierde verdieping van het Bredase politiebureau aan de Mijkenbroek brieft politieman Martijn twee teams van rechercheurs, belastinginspecteurs, gemeenteambtenaren en medewerkers van de FIU. Samen gaan ze op bezoek bij fruitbedrijven waaraan een luchtje zit: veel naamswijzigingen, veel contante stortingen, foute contacten. Mogelijk importeren ze cocaïne tussen het fruit.

Team 1 staat kort na de briefing voor een pand op een bedrijventerrein in Raamsdonksveer. De gezochte fruitondernemer huist er niet meer, maar liet wel twee tonnetjes achter. De politiemensen krijgen van de nieuwe huurder de vrachtbrief, maar vragen zich af of ze die wel mogen bekijken. De gemeente­ambtenaar van de afdeling handhaving maakt aan de onzekerheid een eind. ,,Ik mag alles in zo’n ruimte bekijken en indien nodig bemonsteren.” Op de pakbon staat dat het onbekende spul uit Zuid-Amerika komt en een paar duizend euro waard is. Verdacht. De douane schiet te hulp: een opgetrommelde speurhond besnuffelt de tonnetjes, maar slaat niet aan. De tonnetjes worden in beslag genomen. Drie maanden later is de inhoud nog niet bekend: het Nederlands Forensisch Instituut had nog geen tijd voor de analyse.

Op een volgend adres in Breda mogen twee rechercheurs in het kielzog van lokale ambtenaren de loods van een fruitbedrijf bekijken. De gekoelde hal staat vol pallets met mango’s en avocado’s. Niets aan de hand hier, merkt een van de politiemensen op. Maar de belastinginspecteurs krijgen in hun gesprek met de fruithandelaar een heel ander beeld. ,,Nee, dit is volgens mij geen gewoon fruitbedrijf”, zegt een van hen. Op dit adres startten en stopten in korte tijd meerdere ondernemingen met dezelfde betrokkenen. Bij een recente start kwam er nog een buitenlandse component bij. Het bedrijf komt op de lijst met verdachte ondernemingen en kan op een vervolgonderzoek rekenen.

Vertrouwelijk

Dit soort actiedagen verloopt niet altijd vlekkeloos. Niet alle medewerkers van gemeenten zijn gewend aan het omgaan met vertrouwelijke zaken. De ene keer kletst iemand te veel op een feestje, de andere keer staat een fanatieke wijkagent te opzichtig te posten. ,,Als we dan aankloppen bij iemand vraagt-ie: ‘Komen jullie voor onderzoek Abrikoos?’ Dan kun je dus wel ophouden”, zucht een fiscaal onderzoeker.

Het succes van de samenwerking hangt erg op de kwaliteit van individuen, blijkt wel. Ook als een ervaren medewerker vertrekt uit het samenwerkingsverband heeft zijn vervanger van politie, Belastingdienst of gemeente doorgaans nogal wat tijd nodig om de eigen organisatiebril af te zetten.

Daar komt nog eens bij dat het een hele puzzel is om iedereen enthousiast te houden en de juiste medewerking te krijgen, vertelt een coördinator van een interventieteam. Als de Belastingdienst bij twee acties weinig resultaat boekt, probeert hij de derde actiedag een dossier te pakken waar die organisatie een flinke slag kan slaan. Hij ziet het als een uitgekiend spel vol ‘people management’.

Maar wat heeft bijna tien jaar samenwerken en ‘people management’ nu eigenlijk opgeleverd? Het blijkt vrijwel onmogelijk om het effect van een decennium ondermijningsaanpak te duiden. Aan het datateam van de politie-eenheid Zeeland-West Brabant vroegen wij hoeveel ondermijningsdossiers - de onderzoeken naar georganiseerde drugscriminaliteit - het heeft liggen. ‘Die hebben we niet, we gebruiken de term ‘ondermijning’ niet onze systemen’, luidde het antwoord.

Quote

Het blijkt vrijwel onmogelijk om het effect van een decennium ondermij­nings­aan­pak te duiden

Bedreigingen van ambtenaren en wethouders dan, het zuiverste voorbeeld van ondermijning, zijn daar cijfers over? Nee, die komen gewoon als ‘bedreiging’ in de systemen, samen met ordinaire burenruzies.

Of specifieke probleemgebieden zoals bedrijventerreinen en het platteland, die de politie zelf noemt als risicogebieden, worden daar ook meer labs en kwekerijen aangetroffen? Ook hier ontbreken de cijfers, blijkt uit ons gesprek. Dat soort locaties wordt niet apart geregistreerd.

‘Aanpakken’

Volledig scherm
© Getty Images/iStockphoto

Wel presenteert de Taskforce Brabant Zeeland ieder jaar de successen. De rapportages zijn bondige folders, vol kleuren en icoontjes, die - bij nadere bestudering - behoorlijk wat nietszeggende cijfers bevatten. Het aantal in beslag genomen xtc-pillen loopt op het eerste gezicht opvallend uiteen: werden in 2017 bijna 650.000 pillen gepakt, in 2018 waren dat er welgeteld 179. Een onvoorstelbare daling, die niet verder wordt toegelicht. Opmerkelijk is wel dat de taskforce voor deze cijfers ook de vangsten van de politie in Limburg meetelt. En neem de aanpak van ‘criminele samenwerkingsverbanden’, zogenoemde CSV’s. In 2017 pakten Brabant, Zeeland en Limburg er 273 aan, in 2018 pakten ze er 77 aan. Dat lijkt een forse daling, maar wat moet de buitenwacht met dat cijfer? Wanneer is iets een ‘crimineel samenwerkingsverband’? ,,Alles meer dan twee mensen die iets crimineels doen”, zegt een hooggeplaatste rechercheur. En ‘aanpakken’? Is dat een bende achter de tralies krijgen? Bij de politie betekent aanpakken ‘iemand aanhouden’, aldus de rechercheur.

En wat betekent ‘aanpakken’ bij het OM? In een dik rapport wordt geconcludeerd dat voor het OM ‘aanpakken’ en ‘onderzoeken’ hetzelfde is. Dus zeker niet: ‘veroordelen’. Verschillende afdelingen van het OM zien ‘nog steeds onderlinge verschillen bij wat wel of niet wordt geïnterpreteerd als CSV-onderzoek’. Cijfers over CSV’s zijn in feite ‘waardeloos’, stelt een ervaren rechercheur.

Zelfs met de weinige concrete cijfers rond georganiseerde drugscriminaliteit - zoals de aantallen opgerolde drugslabs en hennepkwekerijen - is het ingewikkeld harde conclusies te trekken. Je kunt er alle kanten mee op. Want wat betekent een stijging? Doet de recherche haar werk goed of zijn de criminelen actiever?

Oke, fatsoenlijk meetbaar is het resultaat niet. Maar wat zeggen de ervaringsdeskundigen? Heeft de onderwereld écht zware klappen moeten incasseren? Nee, zegt een financieel onderzoeker met jarenlange kennis van de zwaarste Oost-Brabantse dossiers. ,,We hebben een of twee echt grote criminelen aangepakt. Landelijk.” En in Oost-Brabant? ,,Geen. Maar toch pakken we fiscaal soms tientallen miljoenen euro.”

Op alle niveaus werken rechercheteams zich het snot voor de ogen. Er worden dagelijks hennepkwekerijen gevonden en om de paar weken labs opgerold. Daarbij worden criminelen opgepakt, meestal loopjongens. Een ‘grote vis’ is een discutabele kwalificatie, maar in politiekringen worden steevast drie successen genoemd.

Klapper

Eentje is Klaas Otto uit Bergen op Zoom, oprichter van outlaw motorcycle gang No Surrender, die in het najaar van 2018 veroordeeld werd tot zes jaar gevangenisstraf wegens onder meer bedreiging, mishandeling, afpersing en het witwassen 1,3 miljoen euro. Een grote klapper. Zijn bende klaagde steen en been over hoe ze werd dwarsgezeten door ambtenaren. Behalve No Surrender werden ook Bandidos, Satudarah en Hells Angels verboden. Door de aanpak kantelde hun imago van ‘vrijbuiters’ naar ‘criminelen’. Maar Otto zelf kwam achter de tralies door vooral traditioneel recherchewerk. Ook zijn Tilburgse ‘captain’ en wijkkoning Corin Denis werd getackeld en veroordeeld tot 3,5 jaar cel, vanwege bemoeienis met synthetische drugs.

Een ander succes bestaat uit het ‘wegpesten’ van een vooraanstaand figuur uit het Eindhovense criminele milieu die er al jaren van wordt verdacht zijn drugsgeld op grote schaal wit te wassen in vastgoed. Omdat de man eindeloos achterna werd gezeten met gemeentelijke boetes en controles koos hij eieren voor zijn geld en verhuisde - officieel - naar Turkije. Zijn vergaarde vermogen nam hij voor een belangrijk deel mee. Inmiddels verblijft hij, naar verluidt, weer met regelmaat in een van de betere woonwijken van Eindhoven.

En dan is er nog het opzienbarende onderzoek naar het Bestse verhuurbedrijf Party King, dat de Belastingdienst in gang zette. Het bleek een ontmoetingsplaats voor drugs­criminelen. Uiteindelijk leidde degelijk recherchewerk tot 55 aanhoudingen. Het mondde voor de drie kopstukken uit in gevangenisstraffen van acht, negen en tien jaar.

Maar successen van deze omvang zijn schaars. De eindconclusie is verontrustend: de aanpak staat na een kleine tien jaar nog maar in de kinderschoenen. De instanties die elkaar eind jaren negentig binnen de succesvolle USD feilloos wisten te vinden, moesten weer leren samenwerken. Dat lukt nu, zelfs met meer partijen dan toen. En er komt weer zicht op de criminelen.

Quote

De eindconclu­sie is verontrus­tend: de aanpak staat na een kleine tien jaar nog maar in de kinder­schoe­nen

Maar dan nog, het beeld is verre van rooskleurig. Vrijwel alle betrokkenen zien meer georganiseerde criminaliteit dan ze voor mogelijk hielden. Het criminele vermogen is nog net zo onbereikbaar als altijd. Hun slotsom: we gaan het zo niet redden.

  1. Waarom het absoluut noodzakelijk is dat we op de tenen van de macht gaan staan
    PREMIUM

    Waarom het absoluut noodzake­lijk is dat we op de tenen van de macht gaan staan

    De eerste uitnodiging voor een nieuwjaarsreceptie ligt weer op mijn bureau en daarmee liggen er ongetwijfeld ook wat ongemakkelijke ontmoetingen in het verschiet. Ontmoetingen met mensen bij wie ik het afgelopen jaar stevig op de tenen ben gaan staan, bijvoorbeeld in deze rubriek. Het waren tenen van burgemeesters, commissarissen, officieren van justitie en andere hoge functionarissen. Straks schud ik ze de hand en we zullen beleefd zijn. We zijn immers professionals.