Volledig scherm
Leden van de joodse gemeente bij hun synagoge aan de Willem II-straat in het eerste naoorlogse jaar, 1945. © Regionaal Archief Tilburg

Joden in Tilburg: een kleine gemeenschap vol ontzaglijke verhalen

TILBURG - Door en door katholiek was Tilburg. Dus moet je in de stad speuren naar sporen van joods leven door de eeuwen heen. Knappe Tilburger die bijvoorbeeld weet dat de joodse gemeenschap, hoe klein ze ook is gebleven, over een eigen begraafplaats beschikte. Verlaten en vergrendeld ligt het hoekje tussen de Bredaseweg en de Oude Warande, omringd door woningen ook.

Met de Dag van het Jodendom als aanleiding gaat zondag in de bibliotheek aan het Koningsplein een tentoonstelling over joden en christenen in Tilburg van start. Samensteller, namens de Raad van Kerken, is Cor Sinnema. De voormalige diaken van de Petrus en Paulusparochie hoopt dat de bezoekers 'met nieuwe ogen', zoals de expositie dan ook is genoemd, naar het jodendom gaan kijken. ,,Lang geleden zijn joden en christenen uit elkaar gedreven, met alle verschrikkelijke gevolgen van dien. Maar onze culturen hebben zoveel met elkaar te maken."

Volledig scherm
De kelk die pater Ignatius, geboren als George Löb, van zijn ouders kreeg toen hij voor de oorlog bij de trappisten van Koningshoeven intrad. © Cor Sinnema

Dat is een verheven gedachte bij een reeks van joodse levens die op de panelen ten tonele worden gevoerd. Ze vertellen niet het verhaal van een krachtige zuil, die een onuitwisbare stempel op de Tilburgse samenleving heeft gedrukt. Eerder dat van kleine individuen die de tijdsgeest wisten te weerstaan of er aan onderdoor gingen. De tentoonstelling herbergt een bijzonder voorwerp: de kelk die pater Ignatius van zijn ouders kreeg toen hij intrad bij de trappisten van Koningshoeven. Ignatius was geboren als George Löb. Zijn ouders, van joodse afkomst, waren tot het katholieke geloof bekeerd. Drie zonen werden trappist, drie dochters trappistin. Alle zes werden ze in de oorlog als joden uit hun kloosters gehaald. Ook een vierde broer, die niet voor een geestelijk leven had gekozen, werd door de Duitsers vermoord.

Volledig scherm
Zeven kinderen uit het katholieke gezin Löb, waarvan de ouders van joodse komaf waren, overleefden de oorlog niet. © Geheugen van Nederland

De tentoonstelling 'Met nieuwe ogen' loopt van 14 januari tot en met 28 februari in de Openbare Bibliotheek aan het Koningsplein. Bij de opening zondag om 14 uur houdt Arnoud-Jan Bijsterveld, hoogleraar cultuur in Brabant, een inleiding.

Rond de tentoonstelling zijn diverse activiteiten gepland: rondleiding op elke woensdagmiddag, zang en inspiratie met chazan Gilad Nezer (21 januari), lezing Liesbeth Hoeven over het studentenverzet (28 januari), boomplanten (4 februari), lezing Herman Teerhöfer over Auschwitz (25 februari).

Joodse levens 

Een kleine 250 jaar is er in Tilburg sprake van een Joodse gemeenschap, die nooit meer dan enkele honderden mensen heeft gekend. Enkele Joodse levens worden op de tentoonstelling 'Met nieuwe ogen' belicht.

Levi David Hartog (1744-1809). De eerste Jood die zich in Tilburg vestigde. Slager van beroep. Ligt in Oisterwijk begraven (foto).

Samuel Mozes Cats (1822-1886). Stak achter de bouw van een synagoge en de aanleg van een begraafplaats in Tilburg.

Bram Spiero (1911-1982). Was door zijn winkel in bladmuziek van grote betekenis voor het muziekleven in Tilburg.

Ernst Elzas (1919-2010). Wist dankzij het verzet de oorlog te overleven. Spande zich daarna in voor behoud van het Joodse erfgoed in Tilburg.

Helga Deen (1925-1943). Wordt door haar dagboek uit Kamp Vught wel de 'Tilburgse Anne Frank' genoemd. Vermoord in Sobibór.

Rachel Schwarcfuter (1950). Groeide op in Haifa en emigreerde in 1972 naar Tilburg, waar ze sindsdien Chanoeka en Kerstmis tegelijk viert.

In het Brabants Dagblad van zaterdag staat een achtergrondartikel over het joodse leven in Tilburg

Volledig scherm
Het graf van Levi David Hartog, de eerste jood die zich in Tilburg vestigde, ligt op de begraafplaats in Oisterwijk. © Kees Welmers

Tilburg e.o.