Volledig scherm
Premier Mark Rutte en Halbe Zijlstra op archiefbeeld © ANP

Solliciteren heeft geen zin: post bij Wereldbank is vaak een cadeautje

Halbe Zijlstra werd als eens eerder beloond door Mark Rutte voor bewezen diensten. Net als bij zijn ministerschap wordt er ook nu geschamperd over zijn geschiktheid.

De post van bewindvoerder is een gewilde in Den Haag. Het geldt voor veel topambtenaren als dé beloning na een lange carrière. Zij zien dan ook met lede ogen aan dat er af en toe politici met de prijs vandoor gaan.

Volledig scherm
Sweder van Wijnbergen © ineke oostveen

De Wereldbank is ’s werelds grootste ontwikkelingsorganisatie. Het verstrekt voor miljarden euro’s aan leningen aan armere landen. Het dagelijks bestuur is in handen van 24 bewindvoerders. Nederland levert er altijd een van. Onze bewindvoerder treedt op namens twaalf andere landen: Armenië, Bosnië en Herzegovina, Bulgarije, Kroatië, Cyprus, Georgië, Israël, Macedonië, Montenegro, Moldavië, Roemenië en Oekraïne.

,,Het is een prestigieuze post’’, zegt Sweder van Wijnbergen, jarenlang als econoom werkzaam voor de Wereldbank. ,,Nederland is weliswaar geen majeure speler, daarom delen we de zetel met twaalf anderen. Het zal nog wel eens veranderen als een van die twaalf de bewindvoerder wil leveren. Maar het gaat wel ergens over. De bewindvoerders zijn als een raad van commissarissen bij een bedrijf, maar dan niet een die maar eens per jaar vergadert, maar een die er altijd is: er gaat geen lening uit zonder dat zij daar goedkeuring aan hebben gegeven.’’

Ook al is Nederland een kleine speler, zeker bij de hulp aan de allerarmste landen spelen we een belangrijke rol, weet Van Wijnbergen uit ervaring. ,,Dan is onze bewindvoerder echt invloedrijk. Wanneer die post vrijkomt, heeft het dan ook geen zin om een sollicitatiebrief te sturen. Die gaat regelrecht de prullenbak in. Dit wordt altijd politiek beslist.’’

Belonen

Vaak gaat de post bij de Wereldbank naar een ambtenaar van de ministeries van Buitenlandse Zaken of Financiën, maar de laatste decennia is hij ook meermaals door het kabinet gebruikt om bevriende politici ‘te belonen’. Of, zoals Van Wijnbergen het noemt – ‘om ‘PvdA’ers te stallen waar ze iets mee moesten’. Zo werd PvdA-Kamerlid Eveline Herfkens in 1990 bewindvoerder in Washington als goedmakertje, omdat ze was gepasseerd als minister van Ontwikkelingssamenwerking in het kabinet-Lubbers III. Ze was in 1989 al gevraagd om minister te worden, maar werd vlak voor de beëdiging gepasseerd ten faveure van partijgenoot Jan Pronk.

In 2002 zorgde toenmalig VVD-leider Gerrit Zalm ervoor dat Ad Melkert de functie kreeg. Zalm en Melkert waren in de twee kabinetten-Kok allesbehalve politieke vrienden, maar de PvdA’er en zijn gezin werden na de moord op Pim Fortuyn zwaar bedreigd. Door hem de post in Washington te gunnen, bood het toenmalig kabinet (waarin ook de LPF zat) Melkert en zijn gezin een veilig heenkomen.

Na Melkert waren achtereenvolgens CDA-prominent Herman Wijffels (voormalig Rabobank), Ruud Treffers (topambtenaar internationale samenwerking op het ministerie van Buitenlandse Zaken) en nu PvdA’er Frank Heemskerk (staatssecretaris Economische Zaken in Balkenende IV) bewindvoerder bij de Wereldbank. Zijlstra moet hem straks opvolgen.

Volledig scherm
© ANP

Opvallend

Zijn kandidatuur is opvallend. Zijlstra heeft noch ervaring met ontwikkelingssamenwerking, noch met bankzaken. Wel is hij politiek en bestuurlijk ervaren. Voordat hij naar Den Haag kwam, werkte Zijlstra bij Shell. Daarna had hij een eigen projectmanagementbureau, dat door het olieconcern werd ingehuurd voor de invoering van een nieuw creditcardsysteem. Zijlstra was gemeenteraadslid voor de VVD in Utrecht voordat hij Kamerlid werd. In het eerste kabinet Rutte werd hij staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Daarna groeide hij als fractievoorzitter in de Tweede Kamer uit tot de rechterhand van premier Mark Rutte. Hij moest in die functie zowel de banden met coalitiepartij de PvdA goedhouden, als alle interne kritiek in de fractie smoren en het profiel van de VVD bewaken. Zijlstra maakte er geen geheim van dat hij beloond wilde worden voor dat ‘corvee’. Hij wilde minister worden. Samen met Rutte voerde hij namens de VVD de onderhandelingen voor de vorming van het huidige kabinet.

Toen hij minister van Buitenlandse Zaken werd, was er veel ongeloof op het Binnenhof. Wat had Zijlstra nou met diplomatie? Hoe dan ook was zijn ministerschap maar van korte duur. De ‘datsja-affaire’ kostte hem al na drie maanden de kop.

Het is niet voor het eerst dat de beoogde benoeming van een oud-bewindspersoon van de VVD tot ophef leidt. Vorig jaar strandde de benoeming van voormalig staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Fred Teeven bij de Raad van State nadat zijn kandidatuur voortijdig was uitgelekt.

Teeven zou begin vorig jaar volgens bronnen al gefeliciteerd zijn door Piet Hein Donner – de vicevoorzitter van de Raad van State – met zijn nieuwe baan als staatsraad bij de afdeling advisering van de Raad. Het kabinet moest er alleen nog formeel een klap op geven. Maar toen de beoogde benoeming uitlekte, stak een storm van verontwaardiging op in de Tweede Kamer. Ook toenmalig regeringspartij PvdA ging twijfelen of het wel zo’n goed idee was.

De Raad van State is het hoogste adviesorgaan van de regering. Veel partijen in de Tweede Kamer vonden Teeven ongeschikt voor de functie, omdat hij als staatssecretaris in opspraak kwam met de zogeheten bonnetjesaffaire. Teeven had in een vorig leven als officier van justitie een omstreden deal gemaakt met crimineel Cees H. die volgens een onderzoekscommissie nooit gemaakt had mogen worden. Het bewijs voor de omvang van het geldbedrag dat ermee gemoeid was leek lang zoek, totdat het alsnog opdook en zowel Teeven als zijn minister Ivo Opstelten moesten aftreden.

Na alle protest tegen Teevens voordracht bij de Raad van State, zette het kabinet de benoeming maanden in de koelkast. Uiteindelijk trok hij zich zelf terug, nadat er vanuit zijn partij de VVD druk op hem was uitgeoefend. Teeven leek helemaal niets bestuurlijks meer te gaan doen: hij werd buschauffeur. Pas begin dit jaar begon hij ook als voorzitter van de raad van toezicht van Partners voor Jeugd, een samenwerkingsverband van jeugdzorgorganisaties William Schrikker en de Jeugd- & Gezinsbeschermers.